فایده سفر کردن از نگاه قرآن کریم
آرى ویرانه کاخ هاى ستمگران، و بناهاى شگفتانگیز اهرام مصر و برج بابل و کاخهاى کسرى و آثار تمدن قوم سبا و صدها نظائر آن که در گوشه و کنار جهان پراکندهاند، هر یک در عین خاموشى هزار زبان دارند و سخن ها مىگویند، و اینجا است که شاعران نکته سنج به هنگامى که در برابر خرابههاى این کاخ ها قرار مىگرفتند، تکان شدیدى در روح خود احساس کرده و اشعار شورانگیزى مىسرودند چنان که" خاقانى" این آوازها را از درون ذرات کاخ شکستخورده کسرى و مانند آن با گوش جان شنیده، و آنها را در شاهکارهاى ادبى سرودند:
بر دیده من خندید کاینجا ز چه مىگرید؟ خندند بر آن دیده کاینجا نشود گریان!
مطالعه یک سطر از این تاریخهاى زنده معادل مطالعه یک کتاب قطور تاریخى است و اثرى که این مطالعه در بیدارى روح و جان بشر دارد با هیچ چیز دیگرى برابرى نمىکند، زیرا هنگامى که در برابر آثار گذشتگان قرار مىگیریم گویا یک مرتبه ویرانهها جان مىگیرند و استخوانهاى پوسیده از زیر خاک زنده مىشوند، و جنب و جوش پیشین خود را آغاز مىکنند، بار دیگر نگاه مىکنیم همه را خاموش و فراموش شده مىبینیم و مقایسه این دو حالت نشان مىدهد افراد خودکامهاى چه کوتاهفکرند که براى رسیدن به هوسهاى بسیار زودگذر آلوده هزاران جنایت مىشوند.
و لذا قرآن مجید دستور مىدهد که مسلمانان در روى زمین به سیر و سیاحت بپردازند و آثار گذشتگان را در دل زمین و یا در روى خاک با چشم خود ببینند و از مشاهده آن عبرت گیرند.
«قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»؛ «بگو: در زمین بگردید، پس بنگرید که (خداوند) چگونه آفرینش را آغاز کرده است؟ سپس (همان) خدا نشئهى آخرت (قیامت) را ایجاد مىکند، همانا خداوند بر هر کارى بسیار توانا است»
آرى در اسلام نیز جهانگردى وجود دارد، و به آن اهمیت زیادى داده شده اما نه بسان توریستهاى هوسران و هوسباز امروز بلکه براى تحقیق و بررسى آثار و سرنوشت پیشینیان و مشاهده آثار عظمت خداوند در نقاط مختلف جهان، و این همان چیزى است که قرآن نام آن را "سیر فى الارض" گذارده و طى آیات متعددى به آن دستور داده است از جمله:
1ـ «قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ»؛ « (اى پیامبر! به آنان) بگو: در زمین بگردید، سپس بنگرید که سرنوشت تکذیب کنندگان چگونه شد؟»
پیامها:
ـ سفرهاى علمى و آموزنده و عبرتآور، ستوده و نیکوست.
ـ شکست و سقوط مخالفان حقّ حتمى است، اگر شک دارید، تاریخشان را بخوانید و با سفر، آثارشان را ببینید و عبرت بگیرید.
ـ عوامل عزّت یا سقوط جوامع، قانونمند است. اگر عواملى مثل انکار و تکذیب حقّ در زمانى سبب هلاکت شد، در زمان دیگر هم سبب مىشود.
ـ یکى از عوامل سقوط تمدّنها، تکذیب انبیا است.
ـ جلوههاى گذرا مهم نیست، پایان کار مهم است.
2ـ «قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»؛ «بگو: در زمین بگردید، پس بنگرید که (خداوند) چگونه آفرینش را آغاز کرده است؟ سپس (همان) خدا نشئهى آخرت (قیامت) را ایجاد مىکند، همانا خداوند بر هر کارى بسیار توانا است.»
پیامها:
ـ جهانگردى، سیر و سفر، مطالعه طبیعت و گردشهاى هدفدار، یک وظیفه و ارزش است.
ـ گردش در طبیعت، انسان را به فکر وامىدارد.
ـ با مطالعهى دقیق در آفرینش، شک و تردید خود را بر طرف کرده و خدا را بهتر مىتوانیم بشناسیم.
ـ بهترین دلیل معاد، قدرتنمایى خداوند در پدید آوردن موجودات در نخستین مرتبه است.
3ـ «قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلُ کانَ أَکْثَرُهُمْ مُشْرِکِینَ»؛ «بگو: در زمین سیر کنید پس بنگرید عاقبت کسانى که قبل از شما (زندگى مىکردند و) بیشترشان مشرک بودند چگونه بود.»
قرآن مجید دستور مىدهد که مسلمانان در روى زمین به سیر و سیاحت بپردازند و آثار گذشتگان را در دل زمین و یا در روى خاک با چشم خود ببینند و از مشاهده آن عبرت گیرند
پیامها:
ـ جهانگردى هدفدار، مورد سفارش اسلام است.
ـ حفظ آثار عبرتانگیز براى آیندگان، لازم است.
ـ تاریخ از منابع شناخت است. مطالعهى تاریخ و بهرهگیرى از حوادث گذشته، چراغ راه آینده است.
ـ سنّتها و قوانین حاکم بر تاریخ، ثابت است. (با مطالعهى علل حوادث دیروز، مىتوان راه امروز را شناسایى کرد.)
ـ یک جامعه با اکثریّت منحرف، به قهر الهى مبتلا خواهد شد، گرچه تعدادى خوبان هم در آن باشند. (هر گاه در منطقهاى اکثریّت مردم فاسد شدند، جهاد و یا هجرت از آن جا لازم است.)
متاسفانه این دستور زنده اسلامى نیز مانند بسیارى از دستورات فراموش شده دیگر، از طرف مسلمانان توجهى به آن نمىشود، حتى جمعى از علماء و دانشمندان اسلامى گویا در محیط فکر خود، زمان و مکان را متوقف ساختهاند، و در عالمى غیر از این عالم زندگى مىکنند، از تحولات اجتماعى دنیا بىخبرند و به کارهاى جزئى و کم اثر که در مقابل کارهاى اصولى و اساسى ارزش چندانى ندارد خود را مشغول ساختهاند.
در دنیایى که حتى پاپها و کاردینالهاى مسیحى که بعد از قرنها انزوا و گوشهگیرى و قطع ارتباط با دنیاى خارج، به سیر در ارض مىپردازند تا نیازمندیهاى زمان را درک کنند، آیا نباید مسلمانان به این دستور صریح قرآن عمل کنند و خود را از تنگناى محیط محدود فکرى بدر آورند تا تحول و جنبشى در عالم اسلام و مسلمین پدید آید؟
آنچه در آیات فوق گفته شد بیانیه روشنى است براى همه انسانها و وسیله هدایت و اندرزى است براى همه پرهیزگاران. یعنى در عین اینکه این بیانات جنبه همگانى و مردمى دارد تنها پرهیزگاران و افراد با هدف از آن الهام مىگیرند و هدایت مىشوند.
ايثارگران كاشان